«سِفر آفرینش» چگونه چاپ و تکثیر شد
3 اردیبهشت · · ریچارد داوکینز زیستشناسِ شهیرِ معاصر کتابی دارد با عنوان «ژن خودخواه» دربارهٔ فرگشت (تکامل) که در سال ۱۹۷۶ آنرا نوشتهاست. در مقدمه کتاب خودش میگوید که من بعد از این کتاب ۷ کتاب دیگر نوشتم، ولی همیشه مرا به این کتاب میشناسند.
به موضوع کتاب کاری ندارم. در مقدمه ـ ویراست ۴۴ کتاب که من در زندان فرصت مطالعه آنرا پیدا کردم ـ نکته قابلتأملی در مورد «استنساخ» یا نسخهبرداری و تکثیر کتب مقدس و بهطور مشخص بایبل (مجموعه ۵ تورات پیدایش یا آفرینش، خروج، لاویان، اعداد، تثنیه) و ۴ انجیل ( مَتّی، مَرْقُس، لُوقا و یُوحَنّا) و چند کتاب دیگر مربوط به دیگر انبیاء بنیاسرائیل مثل زبور داوود و ... که فکر کنم ۶۴ کتاب و روی هم عهدین عتیق و جدید را تشکیل میدهد) دارد.
داوکینز مینویسد که امروز ما ماشین تحریر و کامپیوتر و ماشین چاپ و نمونهخوان و ویراستار و خلاصه چندین مجموعه انسانی و مکانیکی برای چاپ «کمغلط» کتاب داریم که همه دستبهدست هم میدهند تا یک کتاب پیش از چاپ ـ تا آنجا که مقدور است ـ غلطهای املایی، انشایی، تایپی، دستورزبانی و ... آن کاهش پیدا کرده و بعد چاپ شود.
کتاب که چاپ شد، بلافاصله در دستکم هزار نسخه چاپ و عموما علاقهمندان به موضوع کتاب ـ که دستکم مختصری آگاهی نسبت به محتوای آن دارند ـ کتاب را خریده، خوانده و اگر اشتباهی با همه احتیاط و وسواسها از زیر چشم تیزبین و نگاه حرفهای مولفین در رفته باشد، آنرا یادآوری و کامنت میکنند تا در چاپهای بعدی اصلاح شود.
بعد خودش تأکید میکند که درباره همین کتاب که در دست شماست، چندین بار کل کتاب که از سوی خود ایشان نوشته شده به همکاران دادهشده تا پیش از چاپ آنرا خوانده و درباره آن اظهارنظر کنند. به همسرش داده که بخواند و اگر ایرادی دید یادآوری کند. بعد ویراستار کل کتاب را بعد از اصلاحات همکاران و همسرش ویرایش کرده و غلطگیرِ متخصص چاپخانه هم بعد از همه این ریزبینی و تیزبینیها، آنرا با دقتی خاص دوبارهخوانی و درواقع چندینبارهخوانی کرده و در نهایت نتیجه میگیرد که با همه اینها باز هم احتمال دارد تک و توکی «غلط» یا «اشتباه» از دست همه آنها دررفته و در چاپ نهایی راهیافته باشد.
▪️
من که خیلی به ویرایش حساسیت دارم، انصافا ویراستار کتاب را تحسین کردم. آنهم ویراست ۴۴ یعنی بعد از چند میلیون چاپ و تجدیدنظر و هک و اصلاح.
بعد از بسط این مقدمه میپرسد: فرض بگیریم کتاب مقدس از سوی خدا، به دست فرشتهای از سمت خدا به پیامبری منصوبِ خدا نازل شده و در این پروسه هیچ خطایی راه نیافته باشد. اما از این به بعد چه؟ یا بهقول اهل حوزه «ثم ماذا»؟ و هذا اولالکلام!
این پرسش مهمی است. پرسش بسیار مهمی است. میپرسد و از مومنان اقرار میگیرد که مطابق کتاب مقدس، شما که معتقد نیستید کسی غیر از پیامبر معصوم و مصؤن از خطاست؟ خوب تکلیف خطاهایی که نفر اول که از روی کتاب مقدسِ مفروضِ بدونِ غلط نسخهبرداری کرده و اصلاح و ویرایش و نمونهخوانی و تایپ و تحریر و ویراستار و نهایتا چاپی در کار نبوده، و نفرات بعدی به همین ترتیب و با همین میزان از خطا از روی نسخهٔ نسخهبرداریشده، و بعدیها از روی نسخههای بعدی نسخهبرداری کرده و اگر مطابق اثر پروانهای که میگوید: «اگر یک پروانه در برزیل بال بزند، در تگزاس طوفان بهپا میشود» همینطور یک غلط ۴۰ کلاغ، و بعد طوفان کلاغ و «کوه» غلطها از «کاه» اشتباهِ نخستین بهجای کتاب مقدس به دست شما رسیده باشد تکلیف چیست؟
پرسشی اساسی که در مورد همه کتب پیش از اختراع «ماشین چاپ» حتی شفای بوعلی و «التفهیم» ابوریحان و ... هم قابل طرح است.
خودش در ادامه پاسخ میدهد که ادعای من و امثل من، با محک «عقل» و ترازوی «لابراتوار» قابل راستآزمایی، صحتسنجی و ابطال است. و من از ابطال نظر و کتاب و کتابهایام استقبال میکنم. اما شما برای اثبات حقانیت ادعایتان دستکم در این پرسش مشخص چه استدالال محکمه یا «عقلپسندی» دارید؟
من هنوز پاسخی از مخالفان او به این پرسش نشنیدهام.