کاریزما و کلام

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِي عَلَيْكُمْ حَقّاً بِوِلَايَةِ أَمْرِكُمْ وَ لَكُمْ عَلَيَّ مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِي لِي عَلَيْكُمْ؛ 
پس از ستايش پروردگار، خداوند سبحان، براى من بر شما به‌جهت سرپرستى حكومت، حقّى قرار داده، و براى شما همانند حق من، حقّى تعيين فرموده است. 

فَالْحَقُّ ... لَايَجْرِي لِأَحَدٍ إِلَّا جَرَى عَلَيْهِ وَلَا يَجْرِي عَلَيْهِ إِلَّاجَرَى لَهُ؛ وَلَوْ كَانَ لِأَحَدٍ أَنْ يَجْرِيَ لَهُ وَ لَايَجْرِيَ عَلَيْهِ لَكَانَ ذَلِكَ 

پس ... حق اگر به‌سود كسى اجرا شود، ناگزير به‌زيان او نيز روزى به‌كار رود. و چون به‌زيان كسى اجراء شود، روزى به‌سود او نيز جريان خواهد داشت. 

وَأَعْظَمُ مَاافْتَرَضَ سُبْحَانَهُ مِنْ تِلْكَ‌الْحُقُوقِ حَقُّ‌الْوَالِي عَلَى الرَّعِيَّةِ وَ حَقُّ الرَّعِيَّةِ عَلَى الْوَالِي فَرِيضَةٌ فَرَضَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِكُلٍّ عَلَى كُلٍّ، فَجَعَلَهَا نِظَاماً لِأُلْفَتِهِمْ وَ عِزّاً لِدِينِهِمْ فَلَيْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ إِلَّا بِصَلَاحِ الْوُلَاةِ وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ إِلَّا بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِيَّةِ.

و در ميان حقوق الهى، بزرگ‌ترين حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است. حق واجبى كه خداى سبحان، بر هر دو گروه لازم شمرد، و آن‌را عامل پايدارى پيوند ملّت و رهبر، و عزّت دين قرار داد. پس رعيّت اصلاح نمى‌شود جز آن‌كه زمام‌داران اصلاح گردند، و زمام‌داران اصلاح نمى‌شوند جز با درست‌كارى رعيّت. 

فَإِذَا أَدَّتْ الرَّعِيَّةُ إِلَى الْوَالِي حَقَّهُ وَ أَدَّى الْوَالِي إِلَيْهَا حَقَّهَا عَزَّ الْحَقُّ بَيْنَهُمْ وَ قَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّينِ وَ اعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ وَ جَرَتْ عَلَى أَذْلَالِهَا السُّنَنُ، فَصَلَحَ بِذَلِكَ الزَّمَانُ وَ طُمِعَ فِي بَقَاءِ الدَّوْلَةِ وَ يَئِسَتْ مَطَامِعُ الْأَعْدَاءِ.

و آن‌گاه كه مردم حق رهبرى را اداء كنند، و زمام‌دار حق مردم را بپردازد، «حق» در آن جامعه عزّت يابد، و راه‌هاى دين پديدار و نشانه‌هاى عدالت برقرار، و سنّت پيامبر پايدار گردد. پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حكومت اميدوار و دشمن در آرزوهای‌اش مأيوس مى‌گردد.

 وَ إِذَا غَلَبَتِ الرَّعِيَّةُ وَالِيَهَا أَوْ أَجْحَفَ الْوَالِي بِرَعِيَّتِهِ اخْتَلَفَتْ هُنَالِكَ الْكَلِمَةُ وَ ظَهَرَتْ مَعَالِمُ الْجَوْرِ وَ كَثُرَ الْإِدْغَالُ فِي الدِّينِ وَ تُرِكَتْ مَحَاجُّ السُّنَنِ، فَعُمِلَ بِالْهَوَى وَ عُطِّلَتِ الْأَحْكَامُ وَ كَثُرَتْ عِلَلُ النُّفُوسِ؛

امّا اگر مردم بر حكومت چيره شوند، يا زمام‌دار بر رعيّت ستم كند، وحدت كلمه از بين مى‌رود، نشانه‌هاى ستم آشكار، و نيرنگ‌بازى در دين فراوان مى‌گردد، و راه گسترده سنّت پيامبر متروک، هواپرستى فراوان، احكام دين تعطيل، و بيمارى‌هاى دل فراوان شود. 

 إِنَّ مِنْ حَقِّ مَنْ عَظُمَ جَلَالُ‌اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي نَفْسِهِ وَ جَلَّ مَوْضِعُهُ مِنْ قَلْبِهِ أَنْ يَصْغُرَ عِنْدَهُ لِعِظَمِ ذَلِكَ كُلُّ مَا سِوَاهُ، وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَنْ عَظُمَتْ نِعْمَةُ‌اللَّهِ عَلَيْهِ وَ لَطُفَ إِحْسَانُهُ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ لَمْ تَعْظُمْ نِعْمَةُ‌اللَّهِ عَلَى أَحَدٍ إِلَّا ازْدَادَ حَقُّ‌اللَّهِ عَلَيْهِ عِظَماً.

هيچ‌كس هر چند قدر او در حق بزرگ، و ارزش او در دين بيش‌تر باشد، بى‌نياز نيست كه او را در انجام حق يارى رسانند. و هيچ‌كس گرچه مردم او را خوار شمارند، و در ديده‌ها بى‌ارزش باشد، كوچک‌تر از آن نيست كه كسى را در انجام حق يارى كند، يا ديگرى به يارى او برخيزد.

وَ إِنَّ مِنْ أَسْخَفِ حَالاتِ الْوُلَاةِ عِنْدَ صَالِحِ النَّاسِ أَنْ يُظَنَّ بِهِمْ حُبُّ الْفَخْرِ وَ يُوضَعَ أَمْرُهُمْ عَلَى الْكِبْرِ، 

مردم! از پست‌ترين حالات زمام‌داران نزد صالحان اين است كه گمان برند آن‌ها دوست‌دار ستايش‌اند، و كشوردارى آنان بر كبر و خودپسندى استوار باشد.

وَ قَدْ كَرِهْتُ أَنْ يَكُونَ جَالَ فِي ظَنِّكُمْ أَنِّي أُحِبُّ الْإِطْرَاءَ وَ اسْتِمَاعَ الثَّنَاءِ وَ لَسْتُ بِحَمْدِاللَّهِ كَذَلِكَ، وَ لَوْ كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ لَتَرَكْتُهُ انْحِطَاطاً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ عَنْ تَنَاوُلِ مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الْعَظَمَةِ وَ الْكِبْرِيَاءِ، 

و خوش ندارم، در خاطر شما بگذرد كه من ستايش را دوست دارم. و خواهان شنيدن آن مى‌باشم. سپاس خدا را كه چنين نبودم و اگر ستايش را دوست مى‌داشتم، آن‌را رها مى‌كردم به‌خاطر فروتنى در پيش‌گاه خداى سبحان، و بزرگى و بزرگ‌وارى كه تنها خدا سزاوار آن است.

 فَلَا تُثْنُوا عَلَيَّ بِجَمِيلِ ثَنَاءٍ لِإِخْرَاجِي نَفْسِي إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِلَيْكُمْ مِنَ التَّقِيَّةِ [الْبَقِيَّةِ] فِي حُقُوقٍ لَمْ أَفْرُغْ مِنْ أَدَائِهَا وَ فَرَائِضَ لَا بُدَّ مِنْ إِمْضَائِهَا

 من از شما مى‌خواهم كه مرا با سخنان زيباى خود مستاييد، تا از عهده وظايفى كه نسبت به خدا و شما دارم برآيم. و حقوقى كه مانده‌است بپردازم، و واجباتى كه بر عهده من است و بايد انجام گيرد اداء كنم.

فَلَا تُكَلِّمُونِي بِمَا تُكَلَّمُ بِهِ الْجَبَابِرَةُ وَ لَا تَتَحَفَّظُوا مِنِّي بِمَا يُتَحَفَّظُ بِهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَادِرَةِ وَ لَا تُخَالِطُونِي بِالْمُصَانَعَةِ، وَ لَا تَظُنُّوا بِي اسْتِثْقَالًا فِي حَقٍّ قِيلَ لِي وَ لَا الْتِمَاسَ إِعْظَامٍ لِنَفْسِي، فَإِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ أَنْ يُقَالَ لَهُ أَوِ الْعَدْلَ أَنْ يُعْرَضَ عَلَيْهِ كَانَ الْعَمَلُ بِهِمَا أَثْقَلَ عَلَيْهِ.

پس با من چنان‌كه با پادشاهان سركش سخن مى‌گويند، حرف نزنيد، و چنان‌كه از آدم‌هاى خشمگين كناره مى‌گيرند دورى نجوييد. و با ظاهرسازى با من رفتار نكنيد. و گمان مبريد اگر حقّى به من پيشنهاد دهيد بر من گران آيد، يا در پى بزرگ‌نشان‌دادن خويش‌ام، زيرا كسى كه شنيدن حق، يا عرضه‌شدن عدالت بر او مشكل باشد، عمل‌كردن به آن، براى او دشوارتر خواهد بود.

فَلَا تَكُفُّوا عَنْ مَقَالَةٍ بِحَقٍّ أَوْ مَشُورَةٍ بِعَدْلٍ، فَإِنِّي لَسْتُ فِي نَفْسِي بِفَوْقِ أَنْ أُخْطِئَ وَ لَا آمَنُ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِي إِلَّا أَنْ يَكْفِيَ اللَّهُ مِنْ نَفْسِي مَا هُوَ أَمْلَكُ بِهِ مِنِّي، فَإِنَّمَا أَنَا وَ أَنْتُمْ عَبِيدٌ مَمْلُوكُونَ لِرَبٍّ لَا رَبَّ غَيْرُهُ يَمْلِكُ مِنَّا مَا لَا نَمْلِكُ مِنْ أَنْفُسِنَا وَ أَخْرَجَنَا مِمَّا كُنَّا فِيهِ إِلَى مَا صَلَحْنَا عَلَيْهِ، فَأَبْدَلَنَا بَعْدَ الضَّلَالَةِ بِالْهُدَى وَ أَعْطَانَا الْبَصِيرَةَ بَعْدَ الْعَمَى.

پس، از گفتن حق، يا مشورت در عدالت خوددارى نكنيد. زيرا خود را برتر از آن‌كه اشتباه كنم و از آن ايمن باشم، نمى‌دانم. مگر آن‌كه خداوند مرا حفظ فرمايد. پس همانا من و شما بندگان و مملوک پروردگاریم كه جز او پروردگارى نيست. او مالک ما، و ما را بر نفس خود اختيارى نيست. ما را از آن‌چه بوديم خارج و بدان‌چه صلاح ما بود درآورد. به‌جاى گم‌راهى هدايت، و به‌جاى كورى بينايى به ما عطا فرمود.

فَكَأَنْ قَدْ أَتَاكُمْ بَغْتَةً فَأَسْكَتَ نَجِيَّكُمْ وَ فَرَّقَ نَدِيَّكُمْ وَ عَفَّى آثَارَكُمْ وَ عَطَّلَ دِيَارَكُمْ وَ بَعَثَ وُرَّاثَكُمْ يَقْتَسِمُونَ تُرَاثَكُمْ بَيْنَ حَمِيمٍ خَاصٍّ لَمْ يَنْفَعْ وَ قَرِيبٍ مَحْزُونٍ لَمْ يَمْنَعْ وَ آخَرَ شَامِتٍ لَمْ يَجْزَعْ.
 
ممكن است ناگهان مرگ بر شما هجوم آورد، و گفت‌وگوهای‌تان را خاموش، و جمعيّت شما را پراكنده، و نشانه‌هاى شما را نابود، و خانه‌هاى شما را خالى، و ميراث‌خواران شما را برانگيزد تا ارث شما را تقسيم كنند. آنان يا دوستان نزديک‌اند كه به‌هنگام مرگ نفعى نمى‌رسانند، يا نزديكان غم‌زده‌اى كه نمى‌توانند جلوى مرگ را بگيرند. يا سرزنش‌كنندگانى كه گريه و زارى نمى‌كنند.

©️نهج‌البلاغه. خطبه ۲۳۰
 

إِنِّي أَكْرَهُ لَكُمْ أَنْ تَكُونُوا سَبَّابِينَ، وَ لَكِنَّكُمْ لَوْ وَصَفْتُمْ أَعْمَالَهُمْ وَ ذَكَرْتُمْ حَالَهُمْ كَانَ أَصْوَبَ فِي الْقَوْلِ وَ أَبْلَغَ فِي الْعُذْرِ، من خوش ندارم كه شما دش‌نام‌دهنده باشيد. اگر كردارشان را تعريف، و حالات آنان را باز‌گو مى‌كرديد، به سخن راست نزديک‌تر، و عذرپذيرتر بود.
 وَ قُلْتُمْ مَكَانَ سَبِّكُمْ إِيَّاهُمْ اللَّهُمَّ احْقِنْ دِمَاءَنَا وَ دِمَاءَهُمْ وَ أَصْلِحْ ذَاتَ بَيْنِنَا وَ بَيْنِهِمْ وَ اهْدِهِمْ مِنْ ضَلَالَتِهِمْ، حَتَّى يَعْرِفَ الْحَقَّ مَنْ جَهِلَهُ وَ يَرْعَوِيَ عَنِ الْغَيِّ وَ الْعُدْوَانِ مَنْ لَهِجَ بِهِ. 

خوب بود به‌جاى دش‌نام آنان مى‌گفتيد: خدايا خون ما و آن‌ها را حفظ كن! بين ما و آنان اصلاح فرما، و آنان را از گم‌راهى به راه راست هدايت كن! تا آنان‌كه جاهل‌اند، حق را بشناسند، و آنان‌كه با حق مى‌ستيزند پشيمان‌شده به‌حق باز گردند.

©️نهج‌البلاغه.خطبه ۲۰۶

طُوبَى لِمَنْ شَغَلَهُ عَيْبُهُ عَنْ عُيُوبِ النَّاسِ وَ طُوبَى لِمَنْ لَزِمَ بَيْتَهُ

خوشا به‌حال كسى كه عيب‌شناسى خود، او را از عيب‌جويى ديگران باز دارد. و خوشا به‌حال كسى كه به خانه و خانواده خود پردازد.

©️ نهج‌البلاغه خطبه ۱۷۶

فرَحِمَ‌اللَّهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ وَ اسْتَقَالَ خَطِيئَتَهُ وَ بَادَرَ مَنِيَّتَهُ. 
رحمت خدا بر آن‌كس كه به استقبال «توبه» رود، و از گناهان خود پوزش طلبد، و پيش از آن‌كه مرگ او فرا رسد، اصلاح گردد.
نهج‌البلاغه خطبه ۱۴۳

فَالْبَصِيرُ مِنْهَا شَاخِصٌ وَ الْأَعْمَى إِلَيْهَا شَاخِصٌ، وَ الْبَصِيرُ مِنْهَا مُتَزَوِّدٌ وَ الْأَعْمَى لَهَا مُتَزَوِّدٌ. 
انسان آگاه به دنيا دل نمى‌بندد و انسان كوردل تمام توجّه‌اش دنياست. بينا از دنيا زاد و توشه برگيرد و نابينا براى دنيا توشه فراهم مى‌کند.
نهج‌البلاغه خطبه ۱۳۳

وَ سَيَهْلِكُ فِيَّ صِنْفَانِ: مُحِبٌّ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إِلَى غَيْرِ الْحَقِّ وَ مُبْغِضٌ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْبُغْضُ إِلَى غَيْرِ الْحَقِّ وَ خَيْرُ النَّاسِ فِيَّ حَالًا النَّمَطُ الْأَوْسَطُ فَالْزَمُوهُ وَ الْزَمُوا السَّوَادَ الْأَعْظَمَ فَإِنَّ يَدَ اللَّهِ [عَلَى] مَعَ الْجَمَاعَةِ.

به‌زودى دو گروه نسبت به من هلاک مى‌گردند: دوستى كه افراط كند و به غير حق كشانده شود، و دشمنى كه در كينه‌توزى با من زياده‌روى كرده به راه باطل در‌آيد. به‌ترين مردم نسبت به من گروه ميانه‌رو هستند. از آن‌ها جدا نشويد. همواره با بزرگ‌ترين جمعيّت‌ها باشيد كه دست خدا با جماعت است.
نهج‌البلاغه.خطبه ۱۲۷